8/
Het Standaardnederlands is ontstaan uit westelijke dialecten. Daar hebben verkleinwoorden nooit umlaut gekregen.
‘Boekske’ werd er later ‘boekje’. Het stuk ‘-je’ is overgenomen van woorden als ‘straatje’. In Noord-Brabant heeft dat woord ook ‘-je’: ‘stròtje’ of – met umlaut – ‘strùtje’.
7/
De puntjes op de Duitse klinkers ä, ö en ü heten ook umlaut, en dat is geen toeval. We noemen ze zo doordat ze meestal in woorden staan met de klankverandering umlaut: ‘Mann ~ Männchen’, ‘Kopf ~ Köpfchen’, ‘Baum ~ Bäumchen’.
6/
Umlaut? Komt het dan uit het Duits? Nee! Het komt niet uit het Duits, maar we delen het wel met die taal – én met het Nedersaksisch en Limburgs. Umlaut zie je ook in woorden als ‘man ~ mènneke’, ‘kòp ~ kùpke’ en ‘bôom ~ bumke’.
5/
In dat gebied ontstond *buecskijn. Daar zat een uu-klank in, veroorzaakt door de ij, die toen nog als [ie] klonk. Uit die variant is ‘buukske’ ontstaan. We noemen die klinkerwisseling tussen ‘boek’ en ‘buukske’ umlaut.
4/
In het westen ontstond het verkleinwoord ‘boecskijn’, met dezelfde oe als ‘boec’. Via ‘boecsken’ werd dat het West-Brabantse ‘boekske’. Maar ten oosten van de rivier de Donge ging het anders.
3/
Dat deden ze als er een i-klank zat in de volgende lettergreep.
In het woord voor ‘boek’ heeft nooit een i gezeten. In heel Noord-Brabant is dat ‘boek’ geworden. Maar in het verkleinwoord zat wél een i. In het oosten had dat gevolgen, maar in het westen niet.
2/
Het verschil tussen ‘boekske’ en ‘buukske’ is al meer dan duizend jaar oud. Het is namelijk ontstaan in de negende eeuw. We gaan terug naar die tijd.
In de negende eeuw gebeurde er iets bijzonders in het oosten. Mensen gingen bepaalde klinkers anders uitspreken.
Gisteren is het nieuwe ‘Brabants boekske’ gepresenteerd, met 107 verhalen en gedichten in de dialecten van Noord-Brabant.
Sommigen zeiden: “Dè ha ‘buukske’ moete zijn!” Die verraadden meteen waar ze vandaan kwamen: het oosten.
Waarom zeggen ze daar niet ‘boekske’ maar ‘buukske’? Een draadje:
1/
Prachtig! Het komt van het Middelnederlandse 'tegader', dat ik (Yoïn) in de Nederlandse dialectwoordenboeken alleen in enkele oostelijke dialecten kan vinden. Van Dale vermeldt nog het Standaardnederlandse 'tegader ~ tegaar', maar dat lijkt me heel zeldzaam.
7/
Hij veranderde in de late middeleeuwen in een j-klank: ‘begaeyen’. Nu schrijven we een i. Van de verandering d → i zijn er talloze voorbeelden. ‘Uier’ en ‘ooievaar’ komen van ‘uder’ en ‘odevaere’. En ‘goeie’ komt van ‘goede’. In het Standaardnederlands bestaan die allebei nog.
6/
‘Begaden’ werd steeds meer gecombineerd met negatieve woorden als ‘lelijk’, ‘vuil’ en ‘slecht’. Daardoor werd het uiteindelijk zélf negatief!
Maar waar is de d van ‘begaden’ gebleven in ‘begaoie’ ~ ‘begaaie’?
5/
Je kon ‘begaden’ ook negatief gebruiken. ‘Jammerlike begaden’ betekende “bevuilen” of “mishandelen”. En ‘leelike begaden’ was “lelijk toetakelen”.
4/
Maar terug naar ‘begaden’. Uit de betekenis “bij elkaar brengen” ontstond ook “in orde brengen”, oftewel “klaarmaken’. ‘Wapene begaden’ was bijvoorbeeld “wapens klaarmaken”.
3/
‘Gad-‘ zit bijvoorbeeld in ‘vergaderen’ (samenkomen), en ook in ‘vergaren’ (samenbrengen), dat daaruit ontstaan is.
Het Engels heeft ook verwante woorden. Denk aan ‘to gather’ (verzamelen) en ‘together’ (samen), waar het Friese ‘tegearre’ (samen) ook weer aan verwant is.
2/
Het woord ‘begaoie’ (West- en Midden-Brabants) of ‘begaaie’ (Oost-Brabants) komt van het middeleeuwse ‘begaden’. Dat betekende eerst “bij elkaar brengen”. De stam, ‘gad-‘, vinden we terug in allerlei woorden.
Zegt een Brabander ‘Wa hedde’t toch begaoid!’ dan heb je het flink verprutst.
Het woord bestaat al heel lang, maar het betekende oorspronkelijk iets anders.
Je leest het hieronder in dit draadje:
Op de laatste Gij-dag kregen @josswanenberg.bsky.social en Inge Beekmans interessante vragen over en reacties op het Tilburgse woord 'Attenberrie'. Daarom besloten zij over dit woord een artikel te schrijven 😍
www.diggitmagazine.com/youre-gure-a...
9/
BLATEN
Typisch West-Brabants is dan nog ‘blèète’. Dat woord wordt ook elders gebruikt, maar daar betekent het “blaten”. West-Brabant deelt ‘blèète’ met de Brabantse dialecten in Vlaanderen.
Ken je nog andere Brabantse woorden voor “huilen”? Deel ze met ons!
Het kaartje nogmaals:
8/ ... ‘schreuwe’ in Tilburg tot ‘schruwwe’ met de u van ‘put’ onder Eindhoven. Het Land van Cuijk valt op met zijn a.
In de Meierij vind je nog vormen als ‘skruwwe’. Die hebben de oude sk-klank van het middeleeuwse ‘screeuwen’ bewaard. Een schaap is daar bijvoorbeeld ook een ‘skaop’.
8/
7/ ... hebben dezelfde verandering van betekenis ondergaan als ‘huilen’ en ‘brullen’.
De uitspraak verschilt enorm. Waar je in West-Brabant vooral vormen als ‘schrjeeuwe’ hoort, heeft het woord in delen van Midden- en Oost-Brabant allerlei eu- en u-achtige klanken, variërend van ... 7/
6/ ... gevoelsuitdrukking; een onomatopee heet zo’n woord.
SCHREEUWEN
Op het kaartje zie je allerlei blauwe woorden die op het Nederlandse ‘scheeuwen’. In de standaardtaal betekent dat “hard roepen”, maar de Noord-Brabantse tegenhangers ... 6/
5/
De herkomst van deze woorden is niet bekend.
JANKEN
Ook janken kunnen Brabanders overal, al is het in Midden- en West-Brabant ‘jaanke’. De herkomst is ook bij dit woord niet bekend: we komen niet verder dan het middeleeuwse ‘janken’. Misschien is het ontstaan als ... 5/
4/ ... wat je doet als je verdriet hebt. Daar komt immers ook nogal eens gebrul bij kijken.
BRULLEN
Daarmee komen we bij ‘brullen’. In zo goed als heel de provincie is ‘brulle’ een woord voor “tranen laten”. In en rondom Tilburg vind je ook de variant ‘brelle’, met een verrassende e.
4/
3/ ... de eWBD-opgave ‘uile’ uit Halsteren staat dat het wordt gebruikt door iemand die “stads wil doen”.
Oorspronkelijk was ‘huilen’ het geluid dat dieren zoals wolven maken. Het Engelse broertje ‘to howl’ heeft die betekenis behouden, maar bij ons is hij verschoven naar ... 3/
2/
HUILEN
Je hoort in Noord-Brabant weleens een variant van ‘huilen’, zoals ‘huule’ in Cuijk of ‘hèùle’ in Goirle, maar het lijkt minder voor te komen dan in het Nederlands. In zijn Nuenens woordenboek noemt G. de Laat het “een deftige manier van janken”, en bij ... 2/
De carnaval is weer voorbij. Voor sommige Brabanders is het dan ‘brulle’, ‘jaanke’, ‘blèète’ of ‘skruwwe’ geblazen. Waar hoor je welk woord? En waar komen ze vandaan? Je leest het in het draadje hieronder.
Ken je nog andere Brabantse woorden voor “huilen”? Deel ze met ons!
1/
Er is weer een nieuwe 'Kende gullie al'! Muzikant Hein Augustijn zichzelf voor. "Wè is het toch wonderlek dègge kunt heure waor iemes vandaon kumt. Een klèèn woordje of enkele klank kan oe al verraoie. Het is oeweijge taol. Daor kan ik van geniete."
Het hele artikel vind je op 2cm.es/1nO2Z
Het eerste Brabants Boekefisje komt eraan! Op 11 maart in Theater De Hofnar!
Op de openingsdag van de 91ste Boekenweek staan optredens van Wim Daniëls, Michiel Wetzer, Martijn Neggers en Treveris centraal. Jacques van Gerven zal het programma presenteren.
Meer info ap.lc/wvBMc
6/
Die ng-klank vind je daar in nog meer woorden. ‘Pijn’ is daar ‘ping’, ‘fijn’ is ‘fing’, en ‘binden’ is ‘binge’.
Althans, zo was het zo’n 70 jaar geleden. In veel plaatsen hoor je ‘wing’ nu hoogstens nog bij ouderen.
5/
In gebieden die grenzen aan Limburg, zoals Cuijk en Budel en omstreken, is het woord bijna hetzelfde gebleven: ‘wien’.
In Helmond en de regio ten noorden daarvan gebeurde iets anders: daar werd het ‘wing’.
